موضع ، امّا ( 1 ) مصدر ( 2 ) بسم اللَّه جريها و رسوّها ، او ( 3 ) موضع جريها و رسوّها ، يعنى آن جا كه رود به نام خداى رود ، و آن جا كه استد به نام خداى استد . و بر قراءت عامّه ، معنى آن است كه : * ( بِسْمِ اللَّه ) * اجراؤها ( 4 ) و ارساؤها ، به نام خداى است راندن و بداشتن آن . ابو علىّ الفارسىّ گفت : روا بود كه * ( بِسْمِ اللَّه ) * ، در محلّ حال باشد من * ( ارْكَبُوا ) * ، او فيها ، و التّقدير : اركبوا ( 5 ) متبرّكين بسم اللَّه فى حالتى الاجراء ( 6 ) و الارساء . و براى آن گفت : * ( ارْكَبُوا فِيها ) * كه در او دو معنى حاصل است ، يكى : علوّ و ارتفاع ، كركوب الفرس ، و في ، براى آن گفت كه در او قعرى هست كه فى لايق باشد در ظرفيّت آن . [ و ] ( 7 ) « با » في * ( بِسْمِ اللَّه ) * ، متعلَّق باشد به يكى از چند چيز : امّا اركبوا ، و امّا متبرّكين * ( بِسْمِ اللَّه ) * ، چنان كه گفتيم و امّا * ( مَجْراها وَمُرْساها ) * ، و بر اين قول باز پسين ( 8 ) محلّ او رفع باشد بر خبر ابتداء . و مفسّران گفتند و اهل اخبار كه : چون خداى تعالى اين بگفت ، نوح - عليه السّلام - اين نام را به كشتيبان كرد ، هر گه كه خواست كه كشتى برود گفت : * ( بِسْمِ اللَّه ) * ، برفت و چون خواست كه بايستد ، گفت : * ( بِسْمِ اللَّه ) * ، باستاد . و مجرى ، اجرا [ باشد ] ( 9 ) في قول لبيد : و عمرت حينا قبل مجرى داحس لو كان للنّفس اللَّجوج خلود و ، رسا يرسوا ، اذا ثبت ، قال عنترة : فصبرت ( 10 ) نفسا عند ذلك حرّة ترسوا اذا نفس الجبان تطلَّع و مرسا ارسا باشد ، اعنى مصدر ، قال اللَّه تعالى : يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها ( 11 ) . * ( إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ ) * ، كه خداى من آمرزنده و بخشاينده است . * ( وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ ) * ، حق تعالى آن كشتى ايشان را مىبرد

--> ( 1 ) . اساس : انّما ، با توجّه به نسخه آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 2 ) . آج ، لب ، آز : بر مصدر . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها : امّا . ( 4 ) . آج ، لب ، آز : اجراها ، آو ، بم ، مل ، مج : اجراءها . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها : فيها . ( 6 ) . آج ، لب ، آز : الارجاء . ( 9 - 7 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، افزوده شد . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : آخرين . ( 10 ) . اساس : فصرت ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 11 ) . سورهء انفال ( 7 ) آيهء 187 .